วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

ภูมิปัญญาชาวบ้านคำนี้อาจสื่อความหมายได้หลากหลายรูปแบบ อาจหมายถึงการปรับตัวตามสภาวะแวดล้อม การเอาตัวรอดในสถานการณ์ต่างๆ การนำสิ่งต่างๆรอบตัวมาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน ภูมิปัญญาชาวบ้านเป็นความรู้เรื่องการทำมาหากิน เช่น การจับปลา การปลูกพืช การเลี้ยงสัตว์ การทอผ้า ทอเสื่อ การสานตระกร้า และเครื่องใช้ด้วยไม้ไผ่ ด้วยหวาย การทำเครื่องปั้นดินเผา การทำเครื่องมือทางการเกษตร ภูมิปัญญาเหล่านี้เป็นความรู้ความสามารถที่บรรพบุรุษได้สร้างสรรค์ และถ่ายทอดมาให้เรา มีวิธีการหลายอย่างที่ทำให้ความรู้เหล่านี้ เกิดประโยชน์แก่สังคมปัจจุบันด้วย เช่นเดียวกับผู้คนทางภาคอีสานที่สามารถนำสิ่งต่างๆรอบตัวมาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน อย่างเช่นการทอเสื่อหรือที่ภาษาอีสานเรียกกันว่า “สาด” ก็เป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านอีกแขนงหนึ่งที่เกิดจากการนำวัตถุดิบที่หาได้ตามท้องถิ่นมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์เพื่อเพิ่มมูลค่าและยังสามารถสร้างรายได้ได้อีกด้วย ซึ่ง วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก นั้นกำลังจะเลือนหายไปจากคนอีสานทุกทีแล้ว

“ภูมิปัญญาพื้นบ้านที่มีมาอย่างช้านานกับการทอเสื่อกกไหล”

เนื่องจากคนเริ่มให้ความสำคัญกับการทอเสื่อน้อยลง แล้วหันหน้าเข้าไปทำงานในเมืองใหญ่กันมากขึ้นทุกวัน วันนี้ทีมงานอีสานเดลี่จึงอยากจะนำเสนอมรดกทางวัฒนธรรมที่กำลังจะเลือนหายไป เพื่อให้ชนรุ่นหลังได้รู้จักการกับการทอเสื่อและยังคงสืบทอดกันต่อไป ว่าแต่การทอเสื่อนั้นใช้อะไรในการทำบ้างหละ? ก่อนอื่นเรามาทำความรู้จักกับต้นไหลกันก่อนเลยจร้า

ไหล หรือ ต้นกก
ต้นกกไหลหรือไหลราชินี

ภาษาอีสานเรียกต้นไหลหรือกกราชินี ใบมีลักษณะเป็นแฉก ลำต้นกลม ชอบขึ้นตามที่ฉ่ำน้ำหรือริมบึง ด้านในจะเป็นเนื้อสีขาวคล้ายฟองน้ำ ตอนที่ยังสดอยู่จะเหนียวนุ่ม ถ้าแห้งแล้วจะเหนียวทนทานมาก ชาวบ้านจึงนิยมนำพืชชนิดนี้มาทำเสื่อนั่นเอง กกไหลเป็นพืชที่สามารถปลูกในกระถางเป็นไม้ประดับได้หรือใช้ในการจัดสวนน้ำตกแต่งบ่อปลา ชอบเเดดจัด หากปลูกในกระถางจะเป็นพืชที่ต้องการบำรุงและตัดแต่งตลอดหากแตกกอแน่นจนเกินไปจะทำให้ลำต้นเล็ก จึงจำเป็นต้องแยกปลูกใหม่เพื่อให้ได้กอใหญ่และลำต้นที่ใหญ่เหมาะแก่สานนำไปทอต่อไป ดินที่ใช้ปลูกส่วนใหญ่แนะนำให้ใช้ดินเหนียว ส่วนที่ขึ้นเองตามห้วยหนองคลองบึงนั้นจะเจริญเติบได้ดีโดยไม่ต้องบำรุงใดๆเลย เนื่องจากขึ้นเองในดินตามธรรมชาติ ซึ่งต่างจากการปลูกในกระถางที่ต้องการความดูแลเอาใจใส่นั่นเอง

ขั้นตอนและวิธี การทอ เสื่อกก เตรียมต้นไหลก่อนการนำมาทอเป็นเสื่อ

  • เลือกต้นไหลแก่โดยตัดใบทิ้งแล้วใช้มีดกรีดตรงกลางออกเป็น 2 เส้นตามแนวยาวของต้นไหลแล้วนำตากแดดให้แห้งสนิทใช้เวลาโดยประมาณ 1 อาทิตย์

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

ต้นไหลหลังจากการตากแห้งแล้ว

  • เมื่อตากได้แห้งสนิทแล้วก็ทำการย้อมสีตามที่เราต้องการ แล้วนำไปตากแดดให้แห้งสนิทอีกครั้งก่อนการนำมาทอ เพราะถ้าไม่แห้งสนิทอาจจะขึ้นราได้

ย้อมสีต้นกก

  • ขั้นตอนต่อไปคือการเตรียมอุปกรณ์ในการทอ โดยอาจใช้เชือกไนลอนหรือเชือกเอ็นขึงให้ตึงผ่านฟืมที่โฮมทอเสื่อ วิธีการขึงเชือกต้องใช้คนสองคนเพื่อให้ง่ายต่อการสอดเชือกและดึงให้ตรึง คนหนึ่งจะอยู่ด้านหัวเสื่อเพื่อทำการมัดเชือกส่วนอีกคนอยู่ด้านท้ายเสื่อเพื่อทำการสอดเชือก เมื่อทำการสอดเชือกเสร็จจะต้องทำการยกไม้ขึ้นเพื่อให้เชือกตึงแล้วจึงสามารถทอได้

 

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

ฝืมและเชือกที่ใช้ในการทอเสื่อ

  • ในขั้นตอนการทอก็ต้องใช้สองคนเช่นกันคนหนึ่งเป็นคนสอดต้นไหลโดยใช้ไม้สอดและพับต้นไหลแล้วสอดใต้เชือกด้านในฟืมจะมีช่องให้สอดต้นไหลวิธีการสอดไหลใต้ฟืมจะต้องสอดสลับหัวท้ายกันไปเรื่อยๆคนทอจะต้องคว่ำและหงายฟืมสลับกันไปเรื่อยๆเช่นกันเพื่อให้มีช่องในการสอดต้นไหล ก่อนการนำต้นไหลมาทอควรแช่ส่วนหัวกับน้ำสักประมาณสองนาทีเพื่อให้ต้นไหลนิ่มนิดหน่อย เวลาดึงฟืมเข้าหาตัวเองจะทำให้เสื่อแน่นมากขึ้นกว่าต้นไหลแห้งและสามารถไพริมได้ง่ายขึ้นเช่นกัน

ไม้ไผ่ใช้ในการทอ

ไม้สำหรับสอดไหลใช้ในการทอ

  • หลังจากที่สอดต้นไหลแล้วดึงไม้สอดออกจากฟืมแล้วทำการดึงฟืมเข้าหาตัวเองเพื่อให้ต้นไหลแนบสนิทกันจากนั้นคนทอจะต้องทำการทัก(ไพริม)หัวต้นไหลเพื่อให้ต้นไหลไม่หลุดรุ่ยก่อนการทอในแถวต่อไปจากนั้นทำการตัดริมทั้งสองให้เสมอกันหากต้องการจะให้มีลวดลายต่างๆก็สามารถสลับสีเพื่อให้ได้ลวดลายตามชอบได้เลย หลังจากที่ไพริมแล้วส่วนที่ยื่นออกมาใช้กรรไกรตัดริมออกให้เสมอกันทั้งสองด้าน

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

  • เมื่อทอไปจนสุดปลายเชือกใช้มีดตัดเชือกออกจากทางตีนเสื่อเพื่อให้เสื่อหลุดจากโฮง จากนั้นมัดเชือกที่ปลายเสื่อ เพื่อไม่ให้เสื่อหลุดรุ่ย จากนั้นนำเสื่อที่ทอเสร็จแล้วผึ่งแดดไว้จนแห้งสนิท จึงพับเก็บไว้ใช้หรือนำมาแปรรูปต่อไป

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

การทอเสื่อจะต้องใช้ความขยันอดทนและเป็นการฝึกสมาธิได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้เสื่อทอมือที่ทำมาจากต้นกกไหลยังมีความทนทานสามารถใช้งานได้หลายปีเลยทีเดียว แถมยังเป็นความภาคภูมิใจของผู้ทอเพราะเสื่อหนึ่งผืนอาจใช้เวลาครึ่งวันหรือหลายวันเลยทีเดียว

 

ฝากติดตามบทความดีๆของทีมงานอีสานเดลี่หรือหากมีข้อสงสัยสามารถแลกเปลี่ยนแสดงความคิดเห็นกับเราได้ทางคอมเมนต์ด้านล่างได้เลย

Tags: กกไหล, ขยัน, งานฝีมือ, ตำนาน, ท้องถิ่น, ทอเสื่อ, ฝึกสมาธิ, ภูมิปัญญา, ภูมิปัญญาชาวบ้าน, ภูมิปัญญาพื้นบ้าน, รายได้เสริม, รุ่นสู่รุ่น, สมาธิ, สาด, หัตถกรรมอีสาน, อดทน, อิสาน, อีสาน, เวลา, เสื่อ, ไหลราชินี

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

ภูมิปัญญาชาวบ้านคำนี้อาจสื่อความหมายได้หลากหลายรูปแบบ อาจหมายถึงการปรับตัวตามสภาวะแวดล้อม การเอาตัวรอดในสถานการณ์ต่างๆ การนำสิ่งต่างๆรอบตัวมาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน ภูมิปัญญาชาวบ้านเป็นความรู้เรื่องการทำมาหากิน เช่น การจับปลา การปลูกพืช การเลี้ยงสัตว์ การทอผ้า ทอเสื่อ การสานตระกร้า และเครื่องใช้ด้วยไม้ไผ่ ด้วยหวาย การทำเครื่องปั้นดินเผา การทำเครื่องมือทางการเกษตร ภูมิปัญญาเหล่านี้เป็นความรู้ความสามารถที่บรรพบุรุษได้สร้างสรรค์ และถ่ายทอดมาให้เรา มีวิธีการหลายอย่างที่ทำให้ความรู้เหล่านี้ เกิดประโยชน์แก่สังคมปัจจุบันด้วย เช่นเดียวกับผู้คนทางภาคอีสานที่สามารถนำสิ่งต่างๆรอบตัวมาปรับใช้ในชีวิตประจำวัน อย่างเช่นการทอเสื่อหรือที่ภาษาอีสานเรียกกันว่า “สาด” ก็เป็นภูมิปัญญาพื้นบ้านอีกแขนงหนึ่งที่เกิดจากการนำวัตถุดิบที่หาได้ตามท้องถิ่นมาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์เพื่อเพิ่มมูลค่าและยังสามารถสร้างรายได้ได้อีกด้วย ซึ่ง วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก นั้นกำลังจะเลือนหายไปจากคนอีสานทุกทีแล้ว

“ภูมิปัญญาพื้นบ้านที่มีมาอย่างช้านานกับการทอเสื่อกกไหล”

เนื่องจากคนเริ่มให้ความสำคัญกับการทอเสื่อน้อยลง แล้วหันหน้าเข้าไปทำงานในเมืองใหญ่กันมากขึ้นทุกวัน วันนี้ทีมงานอีสานเดลี่จึงอยากจะนำเสนอมรดกทางวัฒนธรรมที่กำลังจะเลือนหายไป เพื่อให้ชนรุ่นหลังได้รู้จักการกับการทอเสื่อและยังคงสืบทอดกันต่อไป ว่าแต่การทอเสื่อนั้นใช้อะไรในการทำบ้างหละ? ก่อนอื่นเรามาทำความรู้จักกับต้นไหลกันก่อนเลยจร้า

ไหล หรือ ต้นกก
ต้นกกไหลหรือไหลราชินี

ภาษาอีสานเรียกต้นไหลหรือกกราชินี ใบมีลักษณะเป็นแฉก ลำต้นกลม ชอบขึ้นตามที่ฉ่ำน้ำหรือริมบึง ด้านในจะเป็นเนื้อสีขาวคล้ายฟองน้ำ ตอนที่ยังสดอยู่จะเหนียวนุ่ม ถ้าแห้งแล้วจะเหนียวทนทานมาก ชาวบ้านจึงนิยมนำพืชชนิดนี้มาทำเสื่อนั่นเอง กกไหลเป็นพืชที่สามารถปลูกในกระถางเป็นไม้ประดับได้หรือใช้ในการจัดสวนน้ำตกแต่งบ่อปลา ชอบเเดดจัด หากปลูกในกระถางจะเป็นพืชที่ต้องการบำรุงและตัดแต่งตลอดหากแตกกอแน่นจนเกินไปจะทำให้ลำต้นเล็ก จึงจำเป็นต้องแยกปลูกใหม่เพื่อให้ได้กอใหญ่และลำต้นที่ใหญ่เหมาะแก่สานนำไปทอต่อไป ดินที่ใช้ปลูกส่วนใหญ่แนะนำให้ใช้ดินเหนียว ส่วนที่ขึ้นเองตามห้วยหนองคลองบึงนั้นจะเจริญเติบได้ดีโดยไม่ต้องบำรุงใดๆเลย เนื่องจากขึ้นเองในดินตามธรรมชาติ ซึ่งต่างจากการปลูกในกระถางที่ต้องการความดูแลเอาใจใส่นั่นเอง

ขั้นตอนและวิธี การทอ เสื่อกก เตรียมต้นไหลก่อนการนำมาทอเป็นเสื่อ

  • เลือกต้นไหลแก่โดยตัดใบทิ้งแล้วใช้มีดกรีดตรงกลางออกเป็น 2 เส้นตามแนวยาวของต้นไหลแล้วนำตากแดดให้แห้งสนิทใช้เวลาโดยประมาณ 1 อาทิตย์

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

ต้นไหลหลังจากการตากแห้งแล้ว

  • เมื่อตากได้แห้งสนิทแล้วก็ทำการย้อมสีตามที่เราต้องการ แล้วนำไปตากแดดให้แห้งสนิทอีกครั้งก่อนการนำมาทอ เพราะถ้าไม่แห้งสนิทอาจจะขึ้นราได้

ย้อมสีต้นกก

  • ขั้นตอนต่อไปคือการเตรียมอุปกรณ์ในการทอ โดยอาจใช้เชือกไนลอนหรือเชือกเอ็นขึงให้ตึงผ่านฟืมที่โฮมทอเสื่อ วิธีการขึงเชือกต้องใช้คนสองคนเพื่อให้ง่ายต่อการสอดเชือกและดึงให้ตรึง คนหนึ่งจะอยู่ด้านหัวเสื่อเพื่อทำการมัดเชือกส่วนอีกคนอยู่ด้านท้ายเสื่อเพื่อทำการสอดเชือก เมื่อทำการสอดเชือกเสร็จจะต้องทำการยกไม้ขึ้นเพื่อให้เชือกตึงแล้วจึงสามารถทอได้

 

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

ฝืมและเชือกที่ใช้ในการทอเสื่อ

  • ในขั้นตอนการทอก็ต้องใช้สองคนเช่นกันคนหนึ่งเป็นคนสอดต้นไหลโดยใช้ไม้สอดและพับต้นไหลแล้วสอดใต้เชือกด้านในฟืมจะมีช่องให้สอดต้นไหลวิธีการสอดไหลใต้ฟืมจะต้องสอดสลับหัวท้ายกันไปเรื่อยๆคนทอจะต้องคว่ำและหงายฟืมสลับกันไปเรื่อยๆเช่นกันเพื่อให้มีช่องในการสอดต้นไหล ก่อนการนำต้นไหลมาทอควรแช่ส่วนหัวกับน้ำสักประมาณสองนาทีเพื่อให้ต้นไหลนิ่มนิดหน่อย เวลาดึงฟืมเข้าหาตัวเองจะทำให้เสื่อแน่นมากขึ้นกว่าต้นไหลแห้งและสามารถไพริมได้ง่ายขึ้นเช่นกัน

ไม้ไผ่ใช้ในการทอ

ไม้สำหรับสอดไหลใช้ในการทอ

  • หลังจากที่สอดต้นไหลแล้วดึงไม้สอดออกจากฟืมแล้วทำการดึงฟืมเข้าหาตัวเองเพื่อให้ต้นไหลแนบสนิทกันจากนั้นคนทอจะต้องทำการทัก(ไพริม)หัวต้นไหลเพื่อให้ต้นไหลไม่หลุดรุ่ยก่อนการทอในแถวต่อไปจากนั้นทำการตัดริมทั้งสองให้เสมอกันหากต้องการจะให้มีลวดลายต่างๆก็สามารถสลับสีเพื่อให้ได้ลวดลายตามชอบได้เลย หลังจากที่ไพริมแล้วส่วนที่ยื่นออกมาใช้กรรไกรตัดริมออกให้เสมอกันทั้งสองด้าน

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

  • เมื่อทอไปจนสุดปลายเชือกใช้มีดตัดเชือกออกจากทางตีนเสื่อเพื่อให้เสื่อหลุดจากโฮง จากนั้นมัดเชือกที่ปลายเสื่อ เพื่อไม่ให้เสื่อหลุดรุ่ย จากนั้นนำเสื่อที่ทอเสร็จแล้วผึ่งแดดไว้จนแห้งสนิท จึงพับเก็บไว้ใช้หรือนำมาแปรรูปต่อไป

วัฒนธรรม พื้นบ้าน การทอ เสื่อกก

การทอเสื่อจะต้องใช้ความขยันอดทนและเป็นการฝึกสมาธิได้เป็นอย่างดี นอกจากนี้เสื่อทอมือที่ทำมาจากต้นกกไหลยังมีความทนทานสามารถใช้งานได้หลายปีเลยทีเดียว แถมยังเป็นความภาคภูมิใจของผู้ทอเพราะเสื่อหนึ่งผืนอาจใช้เวลาครึ่งวันหรือหลายวันเลยทีเดียว

 

ฝากติดตามบทความดีๆของทีมงานอีสานเดลี่หรือหากมีข้อสงสัยสามารถแลกเปลี่ยนแสดงความคิดเห็นกับเราได้ทางคอมเมนต์ด้านล่างได้เลย

บทความที่เกี่ยวข้อง

Tags: กกไหล, ขยัน, งานฝีมือ, ตำนาน, ท้องถิ่น, ทอเสื่อ, ฝึกสมาธิ, ภูมิปัญญา, ภูมิปัญญาชาวบ้าน, ภูมิปัญญาพื้นบ้าน, รายได้เสริม, รุ่นสู่รุ่น, สมาธิ, สาด, หัตถกรรมอีสาน, อดทน, อิสาน, อีสาน, เวลา, เสื่อ, ไหลราชินี